Ο πρόεδρος της Κίνας, Xi Jinping, και ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump, συναντήθηκαν στην Κίνα και ο πρώτος, ανάμεσα σε διάφορες αλληγορίες που είπε, ανέφερε και την “παγίδα του Θουκυδίδη”.
Η φράση παραπέμπει σε ένα απόσπασμα του αρχαίου Έλληνα ιστορικού στην “Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου (ΠΠ)”: “Η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη έκαναν τον πόλεμο αναπόφευκτο”.
Ο όρος εμφανίζεται συχνά την τελευταία δεκαετία στη διεθνή πολιτική ανάλυση, συνήθως για να περιγράψει την αντιπαλότητα ΗΠΑ-Κίνας, και σημαίνει ότι οι ανερχόμενες δυνάμεις προκαλούν ανησυχία στις παραδοσιακές δυνάμεις και αυτό οδηγεί σε σύγκρουση.
Στην αλληγορία του, ο Xi παρομοιάζει την Κίνα (ανερχόμενη) με την Αθήνα και τις ΗΠΑ (παραδοσιακή) με τη Σπάρτη και, αν γίνει η αναλογία με τη φράση του Θουκυδίδη, οι δύο χώρες είναι “καταδικασμένες να συγκρουστούν”.
Ο Xi, όμως, εννοούσε κάτι άλλο.
Στη σύγχρονη ανάλυση, η φράση του Θουκυδίδη παρερμηνεύεται από υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και περιορίζεται σε αυτή την ερμηνεία: η ισχύς μιας χώρας αυξάνεται, η παραδοσιακή δύναμη φοβάται και αντιδρά, ο πόλεμος (αναπόφευκτα) ακολουθεί.
Έτσι, τη χρησιμοποιούν ως επιβεβαίωση ότι η προοπτική του πολέμου αποτελεί δικαιολογία για αύξηση αμυντικών δαπανών ή για σκληρότερη στάση απέναντι στις ανερχόμενες δυνάμεις.
Όμως, η προοπτική του πολέμου θα έπρεπε να φέρνει αυτοσυγκράτηση.
Για τον Θουκυδίδη, ο ΠΠ δεν αφορούσε μόνο την ισχύ, αλλά και την υπερηφάνεια και την αποτυχία της ηγεσίας.
Ενδιαφερόταν περισσότερο για το πώς η φιλοδοξία διαστρεβλώνει την κρίση των ηγετών και πώς οι ίδιοι, κάνοντας το ένα λάθος μετά το άλλο, πείθουν τον εαυτό τους ότι ο πόλεμος είναι η μόνη λύση.
Ακόμα και ο αρχικός εισηγητής του όρου στη σύγχρονη πολιτική ανάλυση, ο Graham Allison το 2012, περιέγραφε τον πόλεμο απλώς ως κάτι πιθανό και όχι ως αναπόφευκτο.
Εξάλλου, ο Θουκυδίδης δεν περιορίζεται σε αυτή τη φράση. Λέει σε άλλα σημεία: “Η άγνοια γεννά θράσος, ενώ η γνώση επιφυλακτικότητα”.
Στρέφεται, έτσι, ευθέως εναντίον όσων μπερδεύουν την παρόρμηση με τη στρατηγική, και την επιδεικτική αυτοπεποίθηση με τη δύναμη.
Λέει, ακόμα: “Οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υπομένουν ό,τι τους επιβάλλεται”.
Στο σημερινό πλαίσιο, η επίκληση της Παγίδας του Θουκυδίδη χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για σύγκρουση με την Κίνα και ο Xi αναφέρει το παράδειγμα για να πει ότι μια σύγκρουση θα ήταν περισσότερο επιζήμια παρά χρήσιμη.
Το δίδαγμα, εξάλλου, στην “Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου”, δεν είναι ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος, αλλά ότι γίνεται πιθανότερος όταν δεν υπάρχει ο χώρος για αυτοσυγκράτηση και περισυλλογή, επειδή καταρρέει λόγω του φόβου και της υπερηφάνειας.
