Τα “αόρατα” παιδιά του προσφυγικού

Η Annet*, με καταγωγή από την Ουγκάντα, έφτασε στη Λέσβο πριν 2 χρόνια όταν ήταν 20 ετών, μαζί με το παιδί της, το οποίο σήμερα είναι 3 ετών. Πριν μπει στη βάρκα για να κάνει αυτό το πολύ επικίνδυνο ταξίδι, είχε πέσει θύμα trafficking στην Τουρκία και είχε δραπετεύσει από ένα διαμέρισμα στο οποίο βρισκόταν κλειδωμένη, προκειμένου να σώσει εκείνη και το μωρό της. Φοβόταν πολύ και το μόνο που σκεφτόταν ήταν η επιβίωση και το να κρατήσει το παιδί της ασφαλές.

“Όλα έγιναν πολύ γρήγορα. Υπήρχαν πολλές διαδικασίες, πολλοί άνθρωποι, πολλές οδηγίες. Ένιωθα σαν ρομπότ, απλώς ακολουθούσα ό,τι μου έλεγαν να κάνω, χωρίς να καταλαβαίνω, όμως, τι συμβαίνει γύρω μου. Ήμουν εξουθενωμένη. Ήμουν σοκαρισμένη από αυτά που ήδη είχα ζήσει στην Τουρκία, όμως δεν υπήρχε χρόνος να επεξεργαστώ τίποτα” περιγράφει η Annet στο fyi.

Από τη στιγμή της άφιξής της, όπως και των άλλων προσφύγων/ισσών, έγινε μια προκαταγραφή και στη συνέχεια ακολούθησε η καταγραφή από την αρμόδια υπηρεσία Ασύλου. Η Annet, και το παιδί της, καταγράφηκαν κανονικά, ωστόσο στην πορεία “χάθηκε” και έγινε “προέκταση” της ίδιας. Όπως συμβαίνει με τα υπόλοιπα συνοδευόμενα παιδιά.

Τα συνοδευόμενα παιδία, όπως αυτό της Annet, είναι όσα βρίσκονται εκτός της χώρας καταγωγής τους ή συνήθους διαμονής τους και έχουν πάρει το προσφυγικό ταξίδι, με τη συνοδεία ενήλικα, δηλαδή είτε κάποιον γονιό τους, στη συντριπτική πλειοψηφία τη μαμά τους, είτε κάποιον συγγενή είτε κάποιον τρίτο που έχει την επιμέλειά τους.

Παγκοσμίως, αποτελούν το 80% των προσφύγων που είναι παιδιά, σύμφωνα με τον ΟΗΕ.  Στην Ελλάδα, ενδεικτικά, το 2024 εισήλθαν στη χώρα, από ξηρά και θάλασσα 16,820 παιδιά, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, της UNICEF και του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης. Από αυτά, τα ασυνόδευτα ήταν 3.834 και όσα ήρθαν με συνοδεία ενήλικα, 12.986.

Σε αντίθεση με τα ασυνόδευτα παιδιά, τα οποία υπάγονται σε ένα θεσμοθετημένο και λειτουργικό πλαίσιο παιδικής προστασίας, με τον άμεσο ορισμό Επιτρόπου, την παραπομπή τους στο Εθνικό Μηχανισμό Επείγουσας Ανταπόκρισης και την τοποθέτησή τους σε εξειδικευμένες δομές φιλοξενίας ανηλίκων, τα συνοδευόμενα παιδιά παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αόρατα για το σύστημα παιδικής προστασίας.Επειδή έχουν δίπλα τους έναν γονέα ή έναν φροντιστή, το σύστημα παύει να τα βλέπει ως παιδιά με ξεχωριστά δικαιώματα. Αντιμετωπίζονται ως προέκταση του φακέλου του ενήλικα και όχι ως ξεχωριστές προσωπικότητες, με τη δική τους φωνή, τις δικές τους ανάγκες και το δικό τους βέλτιστο συμφέρον”, αναφέρει στο fyi.news η Ναντίνα Τσέκερη, ιδρύτρια και διευθύντρια της MKO, Defense for Children International Greece.

Όταν η απόφαση αφορά μια οικογένεια, το παιδί δεν εξετάζεται λεπτομερώς ως αυτοτελής περίπτωση.

“Η μεταχείριση κάθε παιδιού πρέπει να καθοδηγείται από το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού. Δεν είναι μια γενική ηθική αρχή· είναι μια θεμελιώδης νομική αρχή του διεθνούς, ευρωπαϊκού και ελληνικού δικαίου. Τα ίδια τα όργανα του ΟΗΕ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν επανειλημμένα τονίσει ότι αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν μιλάμε για παιδιά πρόσφυγες και μετανάστες. Δυστυχώς, όμως, στην πράξη πολύ συχνά βλέπουμε αυτή η αρχή να μένει στα χαρτιά” προσθέτει.

“Στο στάδιο της αξιολόγησης για το αν θα χορηγηθεί ή όχι καθεστώς διεθνούς προστασίας, στις αποφάσεις που αφορούν ασυνόδευτους ανηλίκους γίνεται ανάλυση του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού. Αντίθετα, όταν η απόφαση αφορά μια οικογένεια, το παιδί δεν εξετάζεται λεπτομερώς ως αυτοτελής περίπτωση. Η αξιολόγηση περιορίζεται κατα κύριο λόγο στον ενήλικα που το συνοδεύει, χωρίς να αξιολογούνται επαρκώς οι ιδιαίτερες συνθήκες και οι κίνδυνοι που θα αντιμετώπιζε το ίδιο το παιδί σε περίπτωση επιστροφής στη χώρα καταγωγής του», επισημαίνει η Ίρις Παππά, Senior Program Manager και υπεύθυνη του Help Desk της Defence for Children.

Έτσι, το παιδί, μέσα σε αυτή τη διαδικασία, χάνεται. Η τύχη που θα έχει για τον γονέα η απόρριψη του ασύλου, θα ισχύσει εκ των πραγμάτων και για το παιδί, ενώ θα μπορούσαν να έχουν έστω εκείνα διαφορετική τύχη από τον γονέα.

Από 12η Ιουνίου τίθεται σε εφαρμογή το νέο ευρωπαϊκό pact για το Άσυλο και τη Μετανάστευση. Με όσα γνωρίζουμε μέχρι τώρα, κατά την άφιξη στα σύνορα θα γίνεται μια διαδικασία “screening” ένας διαχωρισμός ανάλογα με τη χώρα καταγωγής και το προφίλ του κάθε αιτούντα ασύλου και, κάποιοι θα πηγαίνουν σε μια νέα ταχύρρυθμη διαδικασία και ουσιαστικά θα παραμένουν σε κράτηση μέχρι να βγει η απόφαση, που στην πλειοψηφία αναμένεται να είναι απορριπτική, όπως φαίνεται με τα έως τώρα στοιχεία.

Άλλοι, θα μπαίνουν στην κανονική διαδικασία και δεν θα μεταφέρονται σε camps. Από το screening θα εξαιρούνται τα ασυνόδευτα ανήλικα και θα μπαίνουν στην κανονική διαδικασία αυτόματα. Για τις λεπτομέρειες του νέου pact, τα εξηγούμε σε αυτό το explainer.

Για τα συνοδευόμενα δεν υπάρχει αντίστοιχη με τα ασυνόδευτα ρύθμιση. Παρ’ όλο που ο νόμος λέει ότι θα πρέπει να μπαίνουν στην κανονική διαδικασία, επειδή πρόκειται για ευάλωτες οικογένειες, υπάρχουν ρήτρες που λένε ότι μπορεί το κράτος να αποφασίσει την εξαίρεσή τους από αυτό.

Αυτό είναι κάτι που συμβαίνει ήδη στην πράξη. Έτσι τα παιδιά καταλήγουν να βρίσκονται στις χειρότερες συνθήκες, μαζί με τους ενήλικες, με τεράστιους κινδύνους να εγκυμονούν. Κινδύνους όπως τα κυκλώματα trafficking.

Πολλοί/ές καταλήγουν να ζουν σε πολύ επισφαλείς συνθήκες, σε σπίτι με 15-20 άτομα. Για να ξεφύγουν από αυτό, το βάρος πέφτει στον γονέα.

“Η αλήθεια είναι ότι ακόμη και μέσα στις δομές φιλοξενίας, τα λεγόμενα camps, η προστασία είναι πολύ προσωρινή. Είτε μια οικογένεια λάβει απορριπτική είτε θετική απόφαση στο αίτημα ασύλου της, ο χρόνος που έχει για να παραμείνει εκεί είναι εξαιρετικά περιορισμένος. Στη συνέχεια καλείται να φύγει και τότε ξεκινά ίσως η πιο κρίσιμη περίοδος: η μετάβαση στην κοινωνία. Αν δεν υπάρξει ουσιαστική υποστήριξη σε αυτή τη φάση, ο κίνδυνος να βιώσουν νέα μορφή βίας, εκμετάλλευσης ή αστεγίας είναι πολύ μεγάλος. Πολύ συχνά καταλήγουν με ένα έγγραφο στο χέρι, μόνοι τους στο κέντρο της Αθήνας ή σε κάποια άλλη πόλη, χωρίς ένα πραγματικό σχέδιο ένταξης”, εξηγεί η Ναντίνα Τσέκερη.

Έτσι, πολλοί/ές καταλήγουν να ζουν σε πολύ επισφαλείς συνθήκες, σε σπίτι με 15-20 άτομα. Για να ξεφύγουν από αυτό, το βάρος πέφτει στον γονέα.

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η Ίρις Παππά, πολλά παιδιά και νέοι «δεν καταφέρνουν ποτέ να ξεφύγουν από τον φαύλο κύκλο της εκμετάλλευσης και της κακοποίησης, καθότι δεν υπάρχουν ουσιαστικές προοπτικές ένταξης και καμία πραγματική εναλλακτική.

“Οπότε”, κάτω από αυτές τις επισφαλείς συνθήκες και με την απουσία προγραμμάτων γι’ αυτόν τον πληθυσμό, “με τον επίσημο όρο είναι σε αστεγία” προσθέτει η Ναντίνα Τσέκερη.

Γυρνώντας στην περίπτωση της Annet, η ίδια, κοιτώντας πίσω σε εκείνες τις μέρες της άφιξής της στην Ελλάδα, αναφέρει ότι δεν μπορούσε να σκεφτεί καθαρά, γιατί απλώς προσπαθούσε να τα βγάλει πέρα και να προστατεύσει το παιδί της. Συνειδητοποιεί, πόσο ευάλωτη ήταν και ότι χρειαζόταν χρόνο, υποστήριξη, πληροφορίες και ψυχολογική υποστήριξη. Αλλά όλα έγιναν πολύ γρήγορα.

“Ήμουν κάτω από μεγάλη πίεση. Στην πρώτη μου συνέντευξη στην υπηρεσία Ασύλου, δεν είπα τις αληθινές μου εμπειρίες. Απλώς επανέλαβα αυτά που μου είπαν οι διακινητές και άλλοι άνθρωποι ότι πρέπει να πω. Εκείνη τη στιγμή, δεν εμπιστευόμουν κανέναν. Φοβόμουν και ήμουν μπερδεμένη. Εξαιτίας αυτού, η αίτησή ασύλου που έκανα, απορρίφθηκε” λέει η Annet.

Περιπτώσεις όπως η απόρριψη του καθεστώτος ασύλου για την Annet, είναι πολύ συχνές, αφού υπάρχει πολύ μεγάλη δυσκολία να μοιραστούν το τραύμα τους, με αποτέλεσμα η κρίση για την χορήγηση ή μη του καθεστώτος ασύλου να γίνεται χωρίς να έχουν ληφθεί υπόψιν οι πραγματικές εμπειρίες τους.

“Χρειάζεται ένα πραγματικά ολιστικό πρόγραμμα ένταξης, που να βλέπει την οικογένεια ως σύνολο. Να στηρίζει το παιδί, αλλά και τον γονέα – πολύ συχνά τη μητέρα – γιατί η ευημερία του ενός επηρεάζει άμεσα την ευημερία του άλλου. Όμως αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί αν δεν υπάρξει ουσιαστική στήριξη στη μεταβατική περίοδο, από τη στιγμή που μια οικογένεια φεύγει από το camp μέχρι να μπορέσει να σταθεί αυτόνομα στην κοινωνία”, λέει η Ναντίνα Τσέκερη.

Πλέον, η υπόθεσή της εξετάζεται εκ νέου και αναμένει την απόφαση για τη χορήγηση ή μη ασύλου.

Τα συνοδευόμενα παιδιά κουβαλούν ένα πολλαπλό τραύμα. Έχουν βιώσει τον βίαιο ξεριζωμό από την πατρίδα τους, τις κακουχίες και την ανασφάλεια του προσφυγικού ταξιδιού, συχνά ακραίες συνθήκες διαβίωσης, αλλά και τον φόβο μέσα από τα μάτια των ίδιων των γονιών τους. Πολλά έχουν υπάρξει μάρτυρες βίας, απωλειών ή βαθιάς απόγνωσης. “Και όλα αυτά τα κουβαλούν σιωπηλά”, κατά τη Ναντίνα Τσέκερη.

Επιστρέφοντας στην περίπτωση της Annet, η ίδια πέρασε από δύο απορριπτικές αποφάσεις -σε πρώτο και δεύτερο βαθμό- για τη χορήγηση του ασύλου. Αυτές, την έκαναν να νιώθει ένοχη, αβοήθητη και χωρίς ελπίδα, γιατί θεωρούσε ότι απογοήτευσε το παιδί της.

“Λόγω της απόρριψης, αναγκάστηκα να φύγω από το camp στο οποίο έμενα. Για κάποια βράδια, εγώ και το παιδί μου μείναμε σε ένα πάρκο. Αυτές οι νύχτες είναι κάτι που δε θα ξεχάσω ποτέ. Άνθρωποι μας πλησίαζαν και συνεχώς φοβόμουν. Έμενα συνεχώς ξύπνια, για να κοιτάζω γύρω μου, ώστε να είμαι σίγουρη ότι το παιδί μου είναι ασφαλές. Αργότερα γνώρισα μια γυναίκα που είχε αντίστοιχα προβλήματα και καταφέραμε να μείνουμε μαζί σε ένα διαμέρισμα, με πολλά άτομα μαζί. Ακόμα δεν ένιωθα πλήρως ασφαλής, αλλά ήταν καλύτερα από τον δρόμο” περιγράφει η Annet.

Της πήρε πολλούς μήνες μέχρι να καταφέρει να μιλήσει και να μοιραστεί τις πραγματικές εμπειρίες της. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η επαφή της με τη Defence for Children, καθώς εκεί ενημερώθηκε για τις διαδικασίες που μπορούσαν να την προστατεύσουν και να τη στηρίξουν. Αυτό, της έδωσε κουράγιο, λέει χαρακτηριστικά, αλλά και κατεύθυνση. Πλέον, η υπόθεσή της εξετάζεται εκ νέου και αναμένει την απόφαση για τη χορήγηση ή μη ασύλου.

Η φιλοσοφία της Defence for Children International Greece είναι ότι δεν γίνεται να στηριχθεί πραγματικά ένα παιδί, αν η στήριξη δεν αφορά ταυτόχρονα και την οικογένειά του. Γι’ αυτό αντιμετωπίζουν την οικογένεια ως μια ενιαία οντότητα και αναπτύσσουν προγράμματα που ανταποκρίνονται στην ανάγκη για παράλληλη ενδυνάμωση τόσο του παιδιού όσο και του γονέα.

Μέσα από το πρόγραμμα Stepping Stone, παρέχουν νομική υποστήριξη, παιδαγωγικές, ψυχοκοινωνικές και ψυχολογικές υπηρεσίες, δράσεις δημιουργικής έκφρασης και art therapy, καθώς και mentoring. Παράλληλα, φροντίζουν για την ασφαλή και δημιουργική απασχόληση των παιδιών, όσο η μητέρα ή ο άλλος φροντιστής εργάζεται, αναζητά εργασία ή λαμβάνει υποστήριξη.

Μέσα από το mentoring βοηθούν τους γονείς να αποκτήσουν δεξιότητες, να σχεδιάσουν τα επόμενα βήματά τους και να ξεπεράσουν πρακτικά εμπόδια, όπως η γραφειοκρατία ή η έλλειψη ψηφιακών δεξιοτήτων που σήμερα είναι απαραίτητες ακόμη και για τις πιο βασικές διαδικασίες.

Στόχος τους είναι να ενδυναμωθούν παράλληλα τόσο το παιδί όσο και ο γονέας, ώστε η οικογένεια να μπορέσει να σπάσει τον φαύλο κύκλο του αποκλεισμού και της εξάρτησης και να αποκτήσει τα εφόδια για μια αυτόνομη ζωή με αξιοπρέπεια και ουσιαστική ένταξη στην κοινωνία.

Το στοίχημα είναι οι πρόσφυγες/ισσες και τα παιδιά τους να έχουν ίσες ευκαιρίες στην κοινωνία. Από το σχολείο και τη μόρφωση, μέχρι την εργασία και τις προοπτικές ανέλιξης. Από τη στιγμή της χορήγησης ασύλου και μετά.

“Αυτές οι οικογένειες και αυτά τα παιδιά συχνά νιώθουν αόρατα, σαν να έχουν ξεχαστεί. Θα σας δώσω ένα μικρό παράδειγμα που για μένα λέει πολλά. Η ομάδα χορού μας, που αποτελείται από παιδιά με προσφυγικό υπόβαθρο, χόρεψε μαζί με μια ομάδα παιδιών ελληνικής καταγωγής. Ήταν μια συγκλονιστική στιγμή. Αυτό που με σημάδεψε δεν ήταν μόνο ο χορός· ήταν το άγχος των παιδιών και των μητέρων πριν από αυτόν. Ρωτούσαν τι θα φορέσουν τα άλλα παιδιά, αν θα είναι αρκετά όμορφα ντυμένοι, αν θα ταιριάζουν. Υπήρχε μια βαθιά αγωνία να αποδείξουν ότι “ανήκουμε κι εμείς εδώ”. Και αυτή την αγωνία τη συναντάς σχεδόν σε κάθε πτυχή της καθημερινότητάς τους”, λέει η Ναντίνα Τσέκερη.

Στην περίπτωση της Annet, η ολιστική προσέγγιση και τα skills που ανέπτυξε, τη βοήθησαν πολλαπλώς να φτάσει σε ένα σημείο να νιώθει ανεξάρτητη. Νιώθει, επίσης, δυνατότερη και με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση, έχοντας προηγουμένως ζήσει, για πολύ καιρό, με φόβο, άγχος, ενοχή και δύσκολες αναμνήσεις, όπως περιγράφει. Βρήκε, επίσης, δουλειά σε ξενοδοχείο και πλέον είναι σε θέση να συντηρεί την ίδια και το παιδί της.

Η ύπαρξη προγράμματος εστιασμένο στις ανάγκες της Annet, έφεραν αυτά τα αποτελέσματα.

“Η μεγαλύτερη αλλαγή είναι ότι βλέπω διαφορετικά το παιδί μου. Στις πιο δύσκολες περιόδους μου, το παιδί μου μπορούσε να νιώσει το άγχος και τον φόβο. Τώρα που η κατάσταση είναι πιο σταθερή, γίνεται το ίδιο πιο ήρεμο, πιο χαρούμενο και πιο ξεκούραστο. Ως μαμά, αυτό σημαίνει τα πάντα για εμένα” διηγείται η Annet.

Αν η ζωή της δεν έπαιρνε αυτήν την πορεία, κατά πάσα πιθανότητα θα ξαναέμπλεκε σε όλο το σύστημα trafficking και εκμετάλλευσης και θα ζούσε σε συνθήκες αστεγίας. Όμως, η ύπαρξη προγράμματος εστιασμένο στις ανάγκες της, έφεραν αυτά τα αποτελέσματα.

“Φυσικά, υπάρχουν δυσκολίες και ακόμα ανησυχώ για το μέλλον, γιατί πρέπει να περιμένω για τη νέα απόφαση για τη χορήγηση ασύλου. Οπότε, αυτό είναι αγχωτικό. Αλλά, σήμερα νιώθω ότι πλέον υπάρχει ελπίδα, γιατί έχω ανθρώπους γύρω μου και υποστήριξη” καταλήγει η Annet.

*Το όνομα έχει αλλαχθεί για λόγους προστασίας της ταυτότητάς της