Σερβία: Το κίνημα “βάσης” που νίκησε ένα διεφθαρμένο καθεστώς

Ήταν μεσημέρι της 1ης Νοεμβρίου 2024 όταν η στέγη της κύριας εισόδου του σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ της Σερβίας κατέρρευσε. Από την κατάρρευση σκοτώθηκαν 16 άτομα, ενώ άλλα 3 τραυματίστηκαν.

Σχεδόν αμέσως ξέσπασαν διαδηλώσεις, αρχικά στο Νόβι Σαντ, στη συνέχεια στο Βελιγράδι και κατόπιν σε ολόκληρη τη χώρα. Οι διαδηλωτές, με επικεφαλής τους φοιτητές, βγήκαν στους δρόμους κατηγορώντας την κυβέρνηση για αμέλεια, διαφθορά και έλλειψη διαφάνειας.

Από τις διαδηλώσεις γεννήθηκε ένα ισχυρό φοιτητικό κίνημα, που εξελίχθηκε σε κόμμα με το όνομα “Φοιτητική Λίστα”. Συγκρότησε δικό του ψηφοδέλτιο με 250 υποψηφίους, χωρίς προηγούμενη πολιτική παρουσία, με τους υποψηφίους να έχουν εγκριθεί μέσα από τις συντονιστικές επιτροπές των διαδηλώσεων.

Έτσι, σε λιγότερο από 2 χρόνια, κατάφερε κάτι που τα παραδοσιακά κόμματα της αντιπολίτευσης δεν είχαν καταφέρει για σχεδόν μία δεκαετία: να ανατρέψει τον πανίσχυρο πρώην πρόεδρο της χώρας, Aleksandar Vučić.

O λαϊκιστής και εθνικιστής Vučić, που βρισκόταν στην εξουσία είτε ως πρόεδρος είτε ως πρωθυπουργός από το 2014 παραδέχθηκε την ήττα του απέναντι σε αντιπάλους χωρίς πολιτική εμπειρία, οι οποίοι, παρά τις πολλές αντιξοότητες και τους κινδύνους, δεν το έβαλαν κάτω.

“Η 25η Οκτωβρίου 2026 θα μείνει για πάντα χαραγμένη στη μνήμη μου καθώς ένα κίνημα ‘βάσης’ πέτυχε μια ιστορική νίκη σε βάρος ενός διεφθαρμένου καθεστώτος”, λέει στο fyi.news ο Davor Pančić, στέλεχος ιδιωτικής σερβικής εταιρείας, που βρέθηκε στο πλευρό των φοιτητών από τις πρώτες κιόλας ημέρες των διαδηλώσεων.

Ο Davor, όπως και ο σύντροφός του Bojan Kenig, ήταν δύο από τους δεκάδες χιλιάδες Σέρβους που κατέκλυσαν τους δρόμους της σερβικής πρωτεύουσας για να γιορτάσουν τη νίκη της “Φοιτητικής Λίστας”, αλλά κυρίως το “τέλος εποχής” του Vučić.

“Όταν άκουσα τον Vučić να απευθύνεται στους οπαδούς του λέγοντας “Η λίστα των φοιτητών εξασφάλισε τη νίκη”, δεν το πίστευα. Ήμουν σίγουρος πως είχα παρακούσει”, συνεχίζει ο Davor.

“Σκέφτηκα πως ήταν παγίδα και πως ετοιμαζόταν να καταλάβει πραξικοπηματικά την εξουσία με τη βοήθεια της αστυνομίας και των παραστρατιωτικών του ομάδων. Μόνο όταν είδα τους ανθρώπους γύρω μου να πανηγυρίζουν και να γιορτάζουν άρχισα πραγματικά να συνειδητοποιώ τι είχε συμβεί”, συμπληρώνει.

“Από την αρχή πίστευα ότι το φοιτητικό κίνημα είχε την πλειοψηφία, αλλά με το SNS του Vučić, κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος ότι δεν θα υπάρξει αλλοίωση του αποτελέσματος. Γι’ αυτό, πιστεύω, ήμασταν όλοι εξαιρετικά ανήσυχοι για αυτές τις εκλογές”, λέει από πλευρά της η Jelena Joksimovic, καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τμήμα στο Πανεπιστήμιο του Κραγκούγιεβατς και πολιτική ακτιβίστρια.

Η πολυετής κυριαρχία του Vučić στη σερβική πολιτική σκηνή συνοδεύτηκε από σοβαρές καταγγελίες για αυταρχισμό, διαφθορά, χειραγώγηση των μέσων ενημέρωσης και υπονόμευση της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης.

Σε παλαιότερες εκλογικές διαδικασίες, ο πρώην πρόεδρος βρέθηκε αντιμέτωπος με καταγγελίες για εκλογικές παρατυπίες. Για τις εκλογές της περασμένης Κυριακής είχε επανειλημμένα δηλώσει ότι εάν υπάρξει προσπάθεια αμφισβήτησης του αποτελέσματος μέσω βίας, οι αρμόδιοι θεσμοί θα το προστατεύσουν. Έκανε λόγο για κίνδυνο ξένης παρέμβασης και είχε κατηγορήσει πολιτικούς αντιπάλους και μη κυβερνητικές οργανώσεις ότι επιχειρούν να αποσταθεροποιήσουν τη χώρα. Και όλα αυτά, φυσικά, χωρίς αποδείξεις.

“Δεδομένου ότι όλοι γνωρίζουμε τι είναι ικανός να κάνει ο Vučić, φοβόμουν ότι θα μπορούσαν να ξεσπάσουν βίαια επεισόδια, ιδιαίτερα καθώς, τις τελευταίες ώρες πριν κλείσουν οι κάλπες, αστυνομικές δυνάμεις και ειδικές μονάδες άρχισαν να συγκεντρώνονται στο κέντρο της πρωτεύουσας, γύρω από τα κτίρια της Βουλής και της Προεδρίας”, περιγράφει ο Bojan, ο οποίος εργάζεται ως επικοινωνιολόγος της επιστήμης.

“Ωστόσο, η τεράστια κινητοποίηση σε ολόκληρη τη χώρα, την οποία κατάφερε να οργανώσει το φοιτητικό κίνημα, αποδείχθηκε τελικά ικανή να σπάσει το διάχυτο κλίμα φόβου”, συμπληρώνει.

Η συμμετοχή στις εκλογές ανήλθε σχεδόν στο 70% και ήταν η υψηλότερη εδώ και τουλάχιστον δύο δεκαετίες. Στα εκλογικά τμήματα είχαν σχηματιστεί ουρές, ένδειξη της επιθυμίας πολλών για αλλαγή.

“Ξέραμε από πριν ότι όσο μεγαλύτερη είναι η συμμετοχή στις εκλογές τόσο περισσότερο θα ενισχυόταν η “Φοιτητική Λίστα”, λέει ο Bojan.

Και αυτό αποδείχθηκε στην κάλπη.

Με την καταμέτρηση πλέον να έχει ολοκληρωθεί, η “Φοιτητική Λίστα” εξασφάλισε το 53% των ψήφων, έναντι 39% για το απερχόμενο κυβερνών Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα. Το ποσοστό αυτό εξασφαλίζει 141 έδρες στην 250μελή σερβική βουλή, έναντι 103 εδρών για την παράταξη του Aleksandar Vučić.

Τις υπόλοιπες 6 έδρες μοιράζονται τα μειονοτικά κόμματα (Ούγγροι, Μουσουλμάνοι και Αλβανοί). Κανένα άλλο κόμμα δεν κατάφερε να ξεπεράσει το όριο του 3% που απαιτείται για την είσοδο στη Βουλή.

“Η ιστορική συμμετοχή στις εκλογές και η συντριπτική νίκη της ‘Φοιτητικής Λίστας’ αποδεικνύουν ότι η πολιτική αλλαγή είχε ήδη ξεκινήσει από τις 22 Νοεμβρίου 2024, από την κινητοποίηση των φοιτητών της Σχολής Δραματικών Τεχνών στο Βελιγράδι έως την κατάληψή της λίγες ημέρες αργότερα”, εξηγεί ο Davor.

“Αυτή η μετατόπιση δεν έγινε από τη μια μέρα στην άλλη”, συμφωνεί ο Bojan. “Είναι το αποκορύφωμα δύο χρόνων συνεχών κινητοποιήσεων και διαδηλώσεων σε ολόκληρη τη χώρα. Οι άνθρωποι στη Σερβία ανακάλυψαν ξανά τη δύναμη της άμεσης δημοκρατίας και της συλλογικής δράσης, δημιουργώντας ένα αίσθημα ενότητας και κοινής ευθύνης που είχαμε να δούμε από τη δεκαετία του 1990” συμπληρώνει.

Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια που έπρεπε να ξεπεράσουν οι φοιτητές ήταν η μεροληπτική -τουλάχιστον- κάλυψη των δράσεων τους από την πλειονότητα των σερβικών ΜΜΕ.

Οι φοιτητές και όλοι όσοι τους υποστήριζαν παρουσιάζονταν ως “εσωτερικοί εχθροί” που υποκινούνταν από “ξένες μυστικές υπηρεσίες” και επεδίωκαν τη “διάλυση του κράτους”.

Σύμφωνα με έκθεση της ΜΚΟ CRTA, που είναι διεθνώς αναγνωρισμένη για τη δράση της στην προάσπιση των δημοκρατικών θεσμών, κατά την προεκλογική περίοδο επικρατούσε μια εικόνα πλήρους ελέγχου του ραδιοτηλεοπτικού τοπίου από την κυβέρνηση, τεκμηριώνοντας την απόλυτη κυριαρχία του κυβερνώντος κόμματος (SNS) στα μέσα ενημέρωσης.

Κατά την εξεταζόμενη περίοδο (9-30 Σεπτεμβρίου), η κυβερνητική πλευρά κατέλαβε το 69% του τηλεοπτικού χρόνου στα κανάλια εθνικής εμβέλειας. Αντίθετα, η αντιπολίτευση περιορίστηκε στο 31% του συνολικού χρόνου και προβλήθηκε σχεδόν αποκλειστικά με αρνητικό πρόσημο.

Η ανισορροπία κορυφώθηκε στη δημόσια ραδιοτηλεόραση (RTS), όπου το 85% της κάλυψης αφιερώθηκε στο κυβερνών κόμμα, με τον Aleksandar Vučić να μονοπωλεί το ενδιαφέρον.

Για να σπάσουν τον αποκλεισμό τους από τα ΜΜΕ, οι εκπρόσωποι της “Φοιτητικής Λίστας” “όργωσαν” πόρτα-πόρτα την επαρχία, ωστόσο συχνά παρεμποδίζονταν είτε από τα όργανα ασφαλείας είτε από υποστηρικτές του Vučić.

“Αυτό ακριβώς το είδος της κινητοποίησης και της κοινωνικής υποδομής είναι που έδειξε πόσο μεγάλη δύναμη έχει η πολιτική που ξεκινά από τη βάση. Αυτή η δύναμη κέρδισε τις εκλογές, και το πιο σημαντικό, νίκησε ένα αυταρχικό, ιεραρχικά οργανωμένο κόμμα”, λέει η Jelena.

“Οι φοιτητές κατάφεραν να κερδίσουν και αυτή τη μάχη. Τα ελεγχόμενα από τον Vučić ΜΜΕ, όμως, ήδη επιχειρούν να περάσουν το μήνυμα ότι το σύστημα παραμένει άθικτο και ότι οι ίδιοι απλώς θα περάσουν στην αντιπολίτευση, περιμένοντας την ευκαιρία να επιστρέψουν στην εξουσία”, συμπληρώνει ο Davor.

“Η επιρροή τους εξακολουθεί να είναι τεράστια, όχι μόνο στα ΜΜΕ, αλλά και στην αστυνομία και στον στρατό. Η αστυνομία είναι βαθιά διεφθαρμένη και τα όρια ανάμεσα σε αυτήν και το οργανωμένο έγκλημα έχουν ουσιαστικά καταργηθεί. Η αστυνομία και η μαφία μοιάζουν πλέον με τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος”, υπογραμμίζει.

Προς το παρόν δεν ξέρουμε τίποτα για την κατεύθυνση που θα πάρει η νέα κατάσταση, καθώς το κίνημα δεν έχει ούτε ιδεολογική συνοχή ούτε κυβερνητική εμπειρία.

Το πρόγραμμα της “Φοιτητικής Λίστας” επικεντρώνεται κυρίως στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στην αποκατάσταση της λειτουργίας των θεσμών.

Όπως αναφέρει το BBC, το κίνημα έχει παρουσιάσει πρόγραμμα 11 σημείων.

Μεταξύ άλλων, ζητά τη δημιουργία ειδικής αστυνομικής μονάδας για υποθέσεις διαφθοράς, την απομάκρυνση από το υπουργείο Εσωτερικών στελεχών που παραβίασαν τους κανόνες κατά την καταστολή διαδηλώσεων ή συνδέονται με το οργανωμένο έγκλημα, καθώς και τον τερματισμό της πρακτικής τοποθέτησης κομματικών στελεχών στις διοικήσεις δημόσιων επιχειρήσεων.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει και στα ΜΜΕ, ζητώντας τη μεταρρύθμιση του σερβικού μιντιακού τοπίου και απεξάρτηση της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης από την πολιτική επιρροή.

Παράλληλα παραμένει πιστό στην εθνική γραμμή που θεωρεί το Κόσοβο μέρος της Σερβίας, ενώ αντιτίθεται και στις κυρώσεις προς τη Μόσχα. Όσον αφορά τη μελλοντική σχέση της Σερβίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει ανοίξει πολύ τα χαρτιά του.

Στη λίστα των 250 υποψηφίων περιλαμβάνονταν καθηγητές, γιατροί, καλλιτέχνες, αγρότες και οικονομολόγοι αλλά κανένας φοιτητής.

Μεταξύ των προσώπων της λίστας βρίσκονται ο πρώην διεθνής μπασκετμπολίστας Dejan Bodiroga, ο γνωστός ηθοποιός Tihomir Stanić, ο τραγουδιστής της όπερας Nikola Mikić και ο πρώην διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας Dejan Šoškić, ο οποίος εμφανίζεται από τα σερβικά ΜΜΕ ως ο επικρατέστερος υποψήφιος για τη θέση του πρωθυπουργού.

” Η απομάκρυνση του Vučić είναι ένα καθοριστικό πρώτο βήμα, αλλά το εκλογικό αποτέλεσμα σηματοδοτεί την αρχή μιας βαθύτερης, συστημικής αλλαγής. Έχουμε στα χέρια μας μια μεγάλη ευκαιρία να φέρουμε τη δημοκρατική αναγέννηση στην Κεντρική Ευρώπη. Κι αυτό μας γεμίζει ελπίδα”, εξηγεί ο Bojan.

” Η Φοιτητική Λίστα βρίσκεται αυτή τη στιγμή αντιμέτωπη με πολλές προκλήσεις, ξεκινώντας από την άμεση ανάγκη να σπάσουν οι δεσμοί ανάμεσα στο οργανωμένο έγκλημα και τους κρατικούς θεσμούς, που στην πράξη έχουν συγχωνευθεί σε έναν ενιαίο μηχανισμό”, συνεχίζει.

“Ωστόσο δεν μπορώ να κρύψω ότι με προβληματίζει η λαϊκιστική στροφή που έκανε το κίνημα τους τελευταίους μήνες πριν από τις εκλογές. Με απογοητεύει η ιδιαίτερα μετριοπαθής και επιφυλακτική στάση της Φοιτητικής Λίστας απέναντι στα ζητήματα των μειονοτήτων, η οποία, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται υπερβολικά κοντά στις θέσεις των συντηρητικών κομμάτων” επισημαίνει.

“Η εκλογική νίκη είναι ιστορική, αλλά το δυσκολότερο έργο ίσως μόλις τώρα αρχίζει” καταλήγει ο Davor.