Πόσο ασφαλής είναι μια κλειστή δομή μεταναστών σε ένα απομονωμένο και εύφλεκτο δάσος;

Δέκα χρόνια από την προσφυγική κρίση του 2015 και πέντε από τη μεγάλη πυρκαγιά που έκαψε ολοσχερώς το Κέντρο Υποδοχής και Ταυτοποίησης (ΚΥΤ) της Μόριας, μία νέα Κλειστή Ελεγχόμενη Δομή (ΚΕΔ) -η μεγαλύτερη στην Ελλάδα- στη Βάστρια της Λέσβου είναι έτοιμη να ανοίξει στο νησί.

“Η ΚΕΔ στη Βάστρια σηματοδοτεί μια στρατηγική στροφή στην ελληνική και ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική. Σε αντίθεση με τα παλαιότερα κέντρα κράτησης, όπως αυτό στη Μόρια, οι Αρχές πλέον προτιμούν απομονωμένες, περιφραγμένες εγκαταστάσεις με αυστηρή επιτήρηση. Στη συγκεκριμένη περίπτωση υπάρχει όμως και μία σειρά άλλων προβλημάτων”, λέει ο Σπύρος Γαληνός, από το πρόγραμμα “Aegean Migrant Solidarity” με έδρα τη Λέσβο και επικεφαλής της έρευνας “Πώς να Χτίσετε ένα Κέντρο Κράτησης – Η Περίπτωση της Βάστριας”.

Παρά τις μαζικές τοπικές αντιδράσεις, ιδιαίτερα αυτές του 2020, ο τότε υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, Νότης Μηταράκης, αποφάσισε την κατασκευή της νέας ΚΕΔ, η οποία προχώρησε μέσω συνεχόμενων νομοθετικών τροποποιήσεων και αναθεωρήσεων περιβαλλοντικών αδειών.

Η Βάστρια, σχεδιασμένη στην καρδιά ενός πευκοδάσους περιορισμένης πρόσβασης, 30 χλμ. μακριά από τη Μυτιλήνη, καλύπτει έκταση περίπου 240.000 τ.μ. Η κατασκευάστρια εταιρεία ζήτησε και πήρε παράταση για την ολοκλήρωσή της μέχρι τέλος Νοεμβρίου, ενώ η κυβέρνηση τοποθετεί την έναρξη της λειτουργίας της στους πρώτους μήνες του 2026.

Το έργο αντιμετώπισε μια σειρά νομικών προσφυγών, λόγω διαδικαστικών παραβάσεων και περιβαλλοντικών ανησυχιών. Η πιο σημαντική απόφαση ήρθε από το Συμβούλιο της Επικρατείας, η οποία ακύρωσε τις άδειες που είχαν εκδοθεί, λόγω έλλειψης περιβαλλοντικών μελετών.

Το Υπ. Μετανάστευσης προσπάθησε να παρακάμψει την απόφαση, καταθέτοντας εκ των υστέρων τις μελέτες και μειώνοντας προσωρινά την προβλεπόμενη χωρητικότητα σε 2.952 άτομα, πριν την επαναφέρει στις 5.001, “πιθανώς για να εξασφαλίσει τη συνέχιση της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης”, εξηγεί η Χριστίνα Καρβούνη, Υπεύθυνη Προγράμματος Aegean Migrant Solidarity και συσσυγγραφέας της έρευνας.

Παρά τους κυβερνητικούς ελιγμούς, οι δικαστικές Αρχές έκριναν πως ακόμα και μια μικρότερη μονάδα παραβιάζει τα περιβαλλοντικά πρότυπα, ενώ χαρακτήρισαν παράνομη την προβλεπόμενη αποψίλωση 35.000 πεύκων για να ανοίξει ο δρόμος πρόσβασης.

Παράλληλα, τοπικές Αρχές —όπως η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου και οι Δήμοι Μυτιλήνης και Δυτικής Λέσβου— άσκησαν προσφυγές και αντιρρήσεις, καταγγέλλοντας τόσο τους κινδύνους όσο και την έλλειψη δημοκρατικής διαβούλευσης.

“Ωστόσο, το Υπουργείο ακολούθησε μια στρατηγική υπεκφυγής, μόνιμων προσαρμογών και καθυστερήσεων με σκοπό τη συνέχιση των εργασιών και τη σταδιακή φθορά των αντιδράσεων”, συνεχίζει η Χριστίνα Καρβούνη.

Την προηγούμενη εβδομάδα, και ενώ το έργο κατασκευής είναι ολοκληρωμένο σε μεγάλο βαθμό, το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, κατέθεσε προς διαβούλευση -την τελευταία στιγμή- την τροποποιημένη Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ).

Όπως επισημαίνεται από τοπικούς και περιβαλλοντικούς φορείς, η νέα μελέτη όχι μόνο δεν επιδιορθώνει προηγούμενα προβληματικά στοιχεία, αλλά δημιουργεί και νέα.

Η Λέσβος είναι μια από τις περισσότερο απειλούμενες από την ερημοποίηση περιοχές της Ελλάδας.

Ήδη από το 1980, η περιοχή της Βάστριας έχει κηρυχθεί ως ιδιαίτερα ευαίσθητη στις πυρκαγιές και έχουν προβλεφθεί μέτρα για την προστασία της. Η προτεινόμενη δομή βρίσκεται στον πυρήνα ενός πευκοδάσους, σημαντικότατου για το νησί της Λέσβου, ενώ το κύριο είδος δέντρου που συναντάται είναι το -πολύ εύφλεκτο- αγριόπευκο (τραχεία πεύκη).

Σύμφωνα με επιστημονικές μελέτες, η κατάσταση του πευκοδάσους παρουσιάζει τη μέγιστη δυνατή ευφλεκτότητα και το μέγιστο δυναμικό καύσης, ενώ ο βαθμός συνέχειας της βλάστησης είναι μεγάλος. Αυτό σημαίνει ότι η απειλή εκδήλωσης πυρκαγιάς θεωρείται υψηλότατη, με βαθμολογία 8-9, στην κλίμακα 1-10.

“Για να καταλάβεις, στα λιγότερο από 7 χρόνια λειτουργίας της δομής τη Μόριας, εκδηλώθηκαν 247 φωτιές. Σε μία δομή με τουλάχιστον 5.000 έγκλειστους μετανάστες και 500 εργαζομένους, η απειλή πυρκαγιάς είναι εξαιρετική και υπάρχει πολύ αυξημένη πιθανότητα να εκδηλωθεί μια μεγαπυρκαγιά με πολύ καταστροφικά αποτελέσματα, ανεβάζοντας την κλίμακα επικινδυνότητας στο 10/10”, τονίζει ο Σπύρος Γαληνός.

Το εγκεκριμένο σχέδιο πυροπροστασίας περιλαμβάνει εσωτερικά αντιπυρικά μέτρα, πυροσβεστική μονάδα, αντιπυρικές ζώνες, εγκατάσταση δεξαμενών νερού και “έξυπνα συστήματα ανίχνευσης με κάμερες ΑΙ”.

Ωστόσο, οι επικριτές του επισημαίνουν την απουσία δεύτερου δρόμου διαφυγής, την αναποτελεσματικότητα των αντιπυρικών ζωνών σε πευκοδάση όταν πνέουν ισχυροί άνεμοι, καθώς και το γεγονός ότι κρίσιμες υποδομές (π.χ. το σύστημα ανίχνευσης πυρκαγιών) δεν έχουν ολοκληρωθεί.

Η απαιτούμενη οδός διαφυγής σε περίπτωση πυρκαγιάς, η οποία επιβλήθηκε με περιβαλλοντική απόφαση του 2024, δεν έχει είχε χωροθετηθεί μέχρι πρότινος.

“Στη νέα ΜΠΕ εμφανίζεται μία τέτοια οδός, η οποία διανοίχθηκε με την διαπλάτυνση ενός στενού δασικού δρόμου, για την χάραξη του οποίου έκοψαν πολλά δέντρα, πιθανότατα χωρίς τη άδεια δασαρχείου” λέει ο Σπύρος Γαληνός.

“Αυτές οι ελλείψεις παραβιάζουν όχι μόνο το ευρωπαϊκό και εθνικό περιβαλλοντικό δίκαιο, αλλά και τη θεμελιώδη αρχή της πρόληψης. Σε περίπτωση μεγαπυρκαγιάς, οι συνέπειες θα μπορούσαν να είναι καταστροφικές — όχι μόνο για το περιβάλλον, αλλά και για ανθρώπινες ζωές, καθώς υποστηρίζουν ότι αν οι αρχές προχωρήσουν γνωρίζοντας αυτούς τους κινδύνους, ενδέχεται να προκύψει ποινική ευθύνη σε περίπτωση θυμάτων”, εξηγεί η Lorraine Leete, Συντονίστρια Γραφείου της ΜΚΟ Legal Centre Lesvos.

Η διασύνδεση της δομής με τις υπηρεσίες κοινής ωφέλειας (π.χ. ύδρευση, αποχέτευση, ηλεκτρική διασύνδεση κλπ.) αποτελεί μια τεράστια πρόκληση για την ολοκλήρωση του έργου.

Η επιλογή της τοποθεσίας κατασκευής, σε σημείο χωρίς καμία προηγούμενη εγκατάσταση, έχει δημιουργήσει σειρά προβλημάτων και καθυστερήσεων, καθιστώντας τις βασικές της υποδομές ημιτελείς.

Εν μέσω αυξανόμενης λειψυδρίας στο νησί, η παροχή τρεχούμενου νερού θα γίνεται σύμφωνα με τη νέα ΜΠΕ είτε με χρήση γεώτρησης (κάτι που στο παρελθόν είχε απορριφθεί), είτε μέσω καθημερινής τροφοδοσίας με υδροφόρα βυτία. Ενώ, σύμφωνα με απόφαση του Υπουργείου Ενέργειας, η ημερήσια κατανάλωση νερού για κάθε κάτοικο υπολογίζεται σε 100-200 λίτρα νερό την ημέρα, οι μελέτες του έργου, υπολογίζουν την κατανάλωση στη δομή ως 75 λίτρα ανά κάτοικο ανά ημέρα, βασιζόμενες σε διάφορα διαχειριστικά σχέδια εξοικονόμησης ή και επαναχρησιμοποίησης του νερού, τα οποία είναι ακόμη ανολοκλήρωτα.

Ταυτόχρονα, η απόρριψη των επεξεργασμένων λυμάτων, λόγω μη απορροφητικότητας του εδάφους, θα καταλήγει σε διπλανό ρέμα, που βρίσκεται εντός Natura 2000 και ΚΑΖ, όπου η ρύπανση απαγορεύεται.

Επίσης, οι εκτιμήσεις για τα στερεά απόβλητα φαίνονται ασυνήθιστα χαμηλές, καθώς οι προβλέψεις της μελέτης υπολογίζουν τα αστικά απόβλητα της δομής, σε 3 τόνους/ημέρα. Σε περίπτωση πλήρους λειτουργίας της δομής (5.001 μετανάστες και 500 άτομα προσωπικό), η παραπάνω πρόβλεψη είναι κατά πολύ χαμηλότερη από τον προβλεπόμενο ευρωπαϊκό μέσο όρο (1,4 κιλά ανά άτομο ανά ημέρα). Τα απόβλητα αυτά αναμένεται να επιβαρύνουν κι άλλο, τον ήδη επιβαρυμένο -και μοναδικό- ΧΥΤΑ του νησιού.

Ακόμα πιο σοβαρές όμως είναι οι ανησυχίες που εκφράζονται από οργανώσεις για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των μελλοντικών κάτοικων-κρατουμένων της δομής, η οποία βρίσκεται σε απόσταση 6 χλμ. από τον πλησιέστερο οικισμό και 33 χλμ. από τη Μυτιλήνη.

Όπως επισημαίνουν οι οργανώσεις, οι νέου τύπου ΚΕΔ όπως αυτή της Βάστριας, παραπέμπουν περισσότερο σε ποινικές φυλακές ή ακόμα και στρατόπεδα συγκέντρωσης, καθώς καταπατούν θεμελιώδεις Αρχές ανθρώπινων Δικαιωμάτων, όπως αυτό της προσωπικής ελευθερίας και ασφάλειας, αποκλείοντας πρακτικά τους αιτούντες άσυλο από τον κοινωνικό ιστό.

“Ως Δήμος Μυτιλήνης είμαστε αντίθετοι με την κατασκευή και λειτουργία της υπερδομής στη Βάστρια και ενάντια στη χωροθέτηση, κατασκευή και λειτουργία υπερδομών στη Λέσβο γενικότερα, σε σύμπνοια με την άποψη της συντριπτικής πλειοψηφίας των κατοίκων του νησιού”, τονίζει στο fyi.news ο δήμαρχος Μυτιλήνης, Παναγιώτης Χριστόφας.

Με απόφασή του τον Νοέμβριο του 2024, το Δημοτικό Συμβούλιο ανακάλεσε προηγούμενη απόφαση (με την προηγούμενη σύνθεση) του 2021, με την οποία έδινε την συγκατάθεσή του για την κατασκευή της δομής, ενώ ταυτόχρονα ζητά να κλείσει η δομή στο “Μαυροβούνι” (Καρά Τεπέ) και να επιταχυνθούν οι διαδικασίες εξέτασης αιτημάτων ασύλου.

“Σε αυτό το πλαίσιο, κατατέθηκε προσφυγή στο ΣτΕ από τον Δήμο Μυτιλήνης, όπου τέθηκαν μεταξύ άλλων και τα περιβαλλοντικά ζητήματα που προκύπτουν με την κατασκευή της δομής, καθώς βρίσκεται στο μέσο του βασικού δασικού όγκου του νησιού της Λέσβου, για την οποία αναμένουμε και τη λήψη σχετικής απόφασης”, καταλήγει ο κ. Χριστόφας.