Από νωρίς μου έκανε εντύπωση η σχέση ανάμεσα στον προπονητή και την Ashilla. Φαίνεται πως ο προπονητής ενδιαφέρεται περισσότερο για την ψυχολογική της ετοιμότητα παρά για την εκπαίδευσή της, τουλάχιστον στις σκηνές που βλέπουμε. Ήταν συνειδητή επιλογή σου να αναδείξεις αυτή τη δυναμική;
Ήταν απόλυτα συνειδητή. Ο Vinicius δεν είναι μόνο ο προπονητής της Ashilla. Είναι συνιδρυτής του κοινωνικού τσίρκου και αποτελεί γι’ αυτήν μια πατρική φιγούρα από τότε που εντάχθηκε στο τσίρκο στα πέντε της χρόνια. Ο ρόλος του ξεπερνά κατά πολύ την τεχνική καθοδήγηση και στηρίζει την Ashilla στην προσωπική της εξέλιξη.
Από την πρώτη μου ερευνητική επίσκεψη, μια φράση του Vinicius με σημάδεψε και καθόρισε όλη μου την προσέγγιση: “Στόχος μας δεν είναι να φτιάξουμε καλλιτέχνες, αλλά πολίτες που έχουν τον έλεγχο των επιλογών τους”. Μέσα από αυτές τις σκηνές και τη σχέση προπονητή–μαθήτριας, η ταινία φωτίζει την πολυπλοκότητα του “να επιλέγεις τη ζωή σου”: να μεγαλώνεις, να ονειρεύεσαι και να προσπαθείς να βρεις τη θέση σου σε ένα περιθωριοποιημένο περιβάλλον που κυριαρχείται από συστημικό ρατσισμό, ομοφοβία και άνισες ευκαιρίες.
Κεντρικό στοιχείο της ταινίας είναι η αναζήτηση ορατότητας σε μια χώρα που βρίσκεται πρώτη παγκοσμίως σε δολοφονίες τρανς ανθρώπων. Η πρωταγωνίστρια, παρότι καθορίζεται από την αγάπη της για το τσίρκο, δεν διαχωρίζει ποτέ αυτό το πάθος από την ταυτότητά της ως μαύρη και trans. Πόσο δύσκολο είναι να κινηθεί κανείς μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, ειδικά μετά την κυβέρνηση του ακροδεξιού Bolsonaro;
Στο τέλος της πρώτης μου ερευνητικής επίσκεψης εξελέγη ο Bolsonaro και η ρατσιστική, μισογυνική και ομοφοβική ρητορική του, αποτελούσε άμεση απειλή για όλα όσα ενσαρκώνει η Ashilla. Ένιωσα αμέσως την ανάγκη να ειπωθεί η ιστορία της.
Το να επιβιώνει κανείς σε αυτή την πραγματικότητα είναι εξαιρετικά σύνθετο. Παρακολούθησα την Ashilla κατά τη διάρκεια της μετάβασής της, και η Βραζιλία παραμένει η χώρα με τις περισσότερες δολοφονίες τρανς ανθρώπων παγκοσμίως. Η πορεία της είναι ένα ζωντανό παράδειγμα διαθεματικότητας: το να είσαι trans, Afro-Βραζιλιάνα και από ένα περιθωριοποιημένο υπόβαθρο σημαίνει πολλαπλούς, αλληλεπικαλυπτόμενους κινδύνους και διακρίσεις. Στο περιβάλλον μιας φαβέλας, εκτεθειμένης στην καθημερινή βία και τις κατασταλτικές πολιτικές της κυβέρνησης Bolsonaro κάθε επιλογή, κάθε όνειρο γίνεται ακόμη πιο δύσκολο.
Η τέχνη του τσίρκου μετατρέπεται σιγά-σιγά σε πράξη διεκδίκησης της ταυτότητάς της και απαίτησης ορατότητας μέσα σε ένα περιβάλλον που απειλεί τη ζωή και την αξιοπρέπειά της.
Πριν από λίγες μέρες, μια νέα αστυνομική επιχείρηση στις φαβέλες κατέληξε σε “σφαγή” με πάνω από 130 νεκρούς. Η ταινία σου εστιάζει στην κοινωνική συνοχή αυτών των γειτονιών, στην αλληλεγγύη των μικρών κοινοτήτων και στην ένταση των ανθρώπινων σχέσεων. Ήταν συνειδητή επιλογή να προτάξεις αυτή τη διάσταση;
Απολύτως. Τα πρόσφατα γεγονότα στο Ρίο είναι ακόμη μια επιχείρηση που οδήγησε σε σφαγή και αποδεικνύουν για άλλη μια φορά πως η κρατική βία συνεχίζει να στοχοποιεί τις πιο περιθωριοποιημένες κοινότητες. Αυτές οι τραγωδίες δεν είναι μεμονωμένες. Αποκαλύπτουν ένα μακρόχρονο μοτίβο απανθρωποποίησης στις αστικές περιφέρειες της Βραζιλίας.
Οι φαβέλες παρουσιάζονται συχνά αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της βίας, όμως είναι επίσης χώροι ισχυρών ταυτοτήτων, βαθιάς αλληλεγγύης και πολιτισμικού πλούτου. Η ίδια η λέξη favela προέρχεται από ένα φυτό που φυτρώνει συλλογικά σε δύσκολα εδάφη, ένα ισχυρό σύμβολο κοινότητας και αλληλεξάρτησης. Ήθελα αυτή η διάσταση να βρίσκεται στο προσκήνιο, γιατί είναι απαραίτητη για να καταλάβει κανείς τον κόσμο της Ashilla.
Στο κοινωνικό τσίρκο Crescer e Viver, αυτή η συνοχή είναι παντού παρούσα. Δεν είναι απλώς χώρος εκπαίδευσης, αλλά μια κοινότητα στην οποία τα παιδιά μαθαίνουν εμπιστοσύνη, αμοιβαιότητα και το ανήκειν. Η ταινία ακολουθεί επίσης την Ashilla μέσα στην LGBTQ+ κοινότητα των φαβελών, ζωντανή αλλά ευάλωτη, και στον πνευματικό κόσμο του Candomblé. Καθεμιά από αυτές τις κοινότητες λειτουργεί ως οικογένεια της επιλογής της, θεμελιώδης στην αναζήτηση της ταυτότητάς της.
Στη Δύση, οι φαβέλες συνδέονται συχνά μόνο με εγκληματικότητα, συμμορίες και ναρκωτικά. Με βάση την εμπειρία σου, πώς θα περιέγραφες την καθημερινότητα εκεί;
Η καθημερινότητα στις φαβέλες είναι πολύ πιο σύνθετη και πολύ πλουσιότερη από αυτό που παρουσιάζει συνήθως η Δύση. Ναι, η βία υπάρχει, αλλά είναι μόνο ένα κομμάτι μιας πολύ ευρύτερης πραγματικότητας. Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν η δύναμη του κοινωνικού ιστού: η αίσθηση του ανήκειν, η δημιουργικότητα που διαμορφώνει την καθημερινή ζωή.
Οι κάτοικοι αναπτύσσουν δικούς τους τρόπους οργάνωσης, προστασίας και αμοιβαίας φροντίδας. Η πολιτισμική ζωντάνια είναι εντυπωσιακή, από τα Baile Funk μέχρι τις κοινοτικές πρωτοβουλίες και τις πνευματικές πρακτικές όπως το Candomblé. Αυτοί είναι χώροι συλλογικής ταυτότητας.
Υπάρχουν όμως και έντονες αντιφάσεις. Πολλοί ζουν υπό διαρκή πίεση: συστημικός ρατσισμός, οικονομική επισφάλεια, απουσία του κράτους. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζουν να χτίζουν κοινότητα και νόημα μέσα στην καθημερινότητά τους.
Τέλος, θα ήθελα να μας πεις μερικά λόγια για το Ethnofest.
Το Ethnofest είναι ένας πολύ ιδιαίτερος χώρος για μια ταινία όπως το Circo. Είναι ένα φεστιβάλ που εκτιμά το ντοκιμαντέρ με έντονη ανθρώπινη ματιά, με προσοχή στην πολυπολιτισμικότητα και στις φωνές που δεν ακούγονται συχνά. Ανυπομονώ πραγματικά να βρεθώ σε ένα περιβάλλον όπου δημιουργοί, κοινό και ερευνητές μπορούν να μπουν σε ουσιαστικό διάλογο.
Για μένα, η προβολή της ταινίας στο Ethnofest έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί είναι ένας χώρος που αγκαλιάζει σύνθετες αφηγήσεις και ενθαρρύνει πιο λεπτές, πολυεπίπεδες συζητήσεις, ακριβώς αυτό που επιδιώκει και το Circo.
Νιώθω τιμή και ευγνωμοσύνη που συμμετέχω στο πρόγραμμα, ειδικά στην έναρξη του φεστιβάλ!
Γιατί Υπάρχουμε
