Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία του Pew Research Center, το 66% των Ελλήνων πίστευε στο “μάτι” τo 2015-2016, το μεγαλύτερο ποσοστό ανάμεσα σε 18 χώρες (μαζί με τη Λετονία).
Αν και το μάτιασμα δεν βασίζεται σε κανένα ασφαλές επιστημονικό εύρημα, επηρεάζει τη συμπεριφορά χιλιάδων ανθρώπων.
Πάμε να δούμε για ποιον λόγο.
Στην ελληνική ορθόδοξη λαϊκή παράδοση μάτιασμα (ή βασκανία) θεωρείται η δυνατότητα ενός ανθρώπου να μεταδώσει σε κάποιον άλλο αρνητική “ενέργεια”, κυρίως μέσω του βλέμματος (αλλά π.χ. και μέσω σχολιασμού) η οποία μπορεί να προκαλέσει σωματική και ψυχική δυσφορία (π.χ. πονοκέφαλο, κόπωση, επίμονο χασμουρητό) σύμφωνα με εθνογραφικές καταγραφές*.
* Εθνογραφία είναι η μέθοδος έρευνας που μελετά και περιγράφει τον τρόπο ζωής, τις συνήθειες, τις συμπεριφορές, τις αντιλήψεις μιας ομάδας ανθρώπων, με τον ερευνητή να συμμετέχει ενεργά στη ζωή των ανθρώπων.
Υπάρχουν διαφορετικές εικασίες για τις αιτίες του ματιάσματος:
– Η ζήλια ή ο φθόνος προς έναν άλλο άνθρωπο.
– Ο θαυμασμός για την ομορφιά, τις ικανότητες ή την καλή τύχη κάποιου.
– Η γενικευμένη κακόβουλη διάθεση ενός ανθρώπου απέναντι σε κάποιον άλλο.
Ακόμα, έχει καταγραφεί ότι οι άνθρωποι πιστεύουν ότι το μάτιασμα μπορεί να συμβεί είτε συνειδητά είτε ασυνείδητα.
Ξεμάτιασμα με λάδι και νερό: Αυτός που “ξεματιάζει” χρησιμοποιεί συνήθως 3 σταγόνες ελαιόλαδου μέσα σε νερό. Αν διαλυθούν τότε σημαίνει ότι το άτομο είναι ματιασμένο.
Προσευχές και σταυροκόπημα: Κάνει τρεις φορές το σημείο του σταυρού και απαγγέλει σιωπηλά προσευχές. Το χασμουρητό του “θεραπευτή” ερμηνεύεται επίσης ως ένδειξη ότι ο άλλος ήταν ματιασμένος.
Ξεμάτιασμα με κάρβουνα: Κάποιοι ρίχνουν τρία κομμάτια κάρβουνου αντί για λάδι και το βύθισμά τους ερμηνεύεται ως ένδειξη ματιάσματος.
Για την “προστασία” από το κακό μάτι πολλοί χρησιμοποιούν το κλασικό μπλε ματάκι, το οποίο θεωρείται ότι απορροφά την “κακή” ενέργεια.
Το μάτι ως προστατευτικό φυλαχτό πρωτοεμφανίζεται στην Αρχαία Αίγυπτο (2150–1950 π.Χ.), ενώ στην Ελλάδα και την ανατολική Μεσόγειο χρησιμοποιούνται γυάλινες χάντρες με σχέδια ματιών, συχνά σε μπλε και λευκές αποχρώσεις τουλάχιστον από το 600–300 π.Χ.
Η πίστη στο “κακό μάτι” συναντάται σε πολλούς πολιτισμούς παγκοσμίως, με διαφορετικές ονομασίες και πρακτικές προστασίας.
π.χ.
| ΠΕΡΙΟΧΗ | ΤΡΟΠΟΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ |
| Τουρκία (Nazar) | μπλε γυάλινο ματάκι |
| Ιταλία (Malocchio) | κόκκινο κέρατο (cornicello) |
| αραβικός κόσμος (Al-ʿAyn) | Προσευχές, Χέρι της Φατιμά |
| Ινδία (Nazar / Drishti) | Μαύρη κουκίδα στο πρόσωπο, φυλαχτά με λεμόνια και πιπεριές |
Όχι ακριβώς. Το κοντινότερο είναι η προσπάθεια επιστημόνων να μελετήσουν το αθέατο βλέμμα (το να σε κοιτάνε ενώ δεν το ξέρεις).
Μελέτη του 2004 βρήκε μικρές (αλλά στατιστικά σημαντικές) αλλαγές στην εφίδρωση του δέρματος όταν οι συμμετέχοντες δέχονταν ένα αθέατο βλέμμα.
Ακόμα, μελέτη του 2000 υποστήριξε ότι οι άνθρωποι μπορούν να αντιληφθούν πότε κάποιος τους κοιτάζει π.χ. από πίσω, ωστόσο, παρόμοια αυστηρότερα πειράματα δεν την επιβεβαίωσαν.
Μπορεί να σχετίζεται με το φαινόμενο της λογικής πλάνης της ψευδούς αιτιότητας σύμφωνα με το οποίο θεωρούμε ότι, επειδή ένα γεγονός Υ συνέβη μετά από ένα γεγονός Χ, τότε το Χ προκάλεσε το Υ.
π.χ. κάποιος μου έκανε κοπλιμέντο και 10’ μετά είχα πονοκέφαλο, άρα αυτό φταίει για τον πονοκέφαλο.
Μπορεί να σχετίζεται με φαινόμενο “nocebo”, σύμφωνα με το οποίο κάποιος μπορεί να πάθει κάτι επειδή το πιστεύει βαθιά.
π.χ. πιστεύω ότι με έχουν ματιάσει και αυτή η προσδοκία μπορεί να συμβάλει στο να εμφανίσω συμπτώματα.
Έρευνα του 2020 στην Κέρκυρα, συνέδεσε την εμπειρία του ματιάσματος με την ντροπή και τον φόβο για το πώς μας βλέπουν οι άλλοι.
Το μάτιασμα μπορεί, επομένως, να αποτελεί έναν τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ερμηνεύουν την ψυχική τους δυσφορία.
Αυτή η σύνδεση αναδεικνύεται και μέσα από το DSM-5*, το οποίο αναγνωρίζει τις “Πολιτισμικές Έννοιες Δυσφορίας”, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτισμικές πεποιθήσεις επηρεάζουν το πώς βιώνουμε, εκφράζουμε και εξηγούμε τα ψυχολογικά μας συμπτώματα.
* Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας.
