AfD: Η άνοδος που αλλάζει τον πολιτικό χάρτη της Γερμανίας

Ακριβώς δύο εβδομάδες μετά τη σαρωτική νίκη του ακροδεξιού κόμματος AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία) στη Σαξονία-Άνχαλτ, οι κάτοικοι δύο ακόμη ομόσπονδων κρατιδίων καλούνται να προσέλθουν στις κάλπες για να εκλέξουν τις τοπικές τους κυβερνήσεις.

Οι κάλπες θα στηθούν την Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου στο πρώην ανατολικό κρατίδιο του Μεκλεμβούργου-Δυτικής Πομερανίας αλλά και σε αυτό του Βερολίνου με την ακροδεξιά να καταγράφει αυξημένα ποσοστά.

Σύμφωνα με τις έως τώρα δημοσκοπήσεις τα δύο κρατίδια εμφανίζουν πολύ διαφορετική εικόνα: Στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία φαίνεται να προηγείται η ακροδεξιά του AfD, ενώ στο Βερολίνο η Αριστερά του Die Linke. Και τα δύο όμως εμφανίζουν ένα κοινό στοιχείο. Αυτό δεν είναι άλλο από την εκλογική πτώση των παραδοσιακών κομμάτων του “δημοκρατικού κέντρου”.

Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με δημοσκόπηση της INSA της 16ης Σεπτεμβρίου: στο Μεκλεμβούργο φαίνεται να προηγείται το AfD με 37% (20% παραπάνω από το ποσοστό που πήρε στις εκλογές του 2021), ακολουθεί το σοσιαλδημοκρατικό SPD με μια διαφορά της τάξης του 2% (35%) και στην τρίτη θέση είναι το αριστερό Die Linke, σταθερά στο 10%.

Ακολουθούν οι χριστιανοδημοκράτες (CDU) του καγκελαρίου Friedrich Merz με 7% (στις εκλογές του 2021 είχαν λάβει το 13,3%) και οι Πράσινοι με 5%, το οποίο είναι όριο εισόδου για τη Βουλή του κρατιδίου.

Από την άλλη, στο Βερολίνο προηγείται το Die Linke, με ποσοστά ελαφρώς άνω του 21% (από 12,2% το 2023), ακολουθεί με μικρή διαφορά το CDU 20% (από 28,2% το 2023), ενώ τρίτο είναι το AfD με 18% (από 9% το 2023). Ακολουθούν οι Πράσινοι με 16% (από 18,4% το 2023) και το SPD με 11,6% (από 18,4% το 2023).

“Στην περίπτωση του Μεκλεμβούργου-Δυτικής Πομερανίας τα πράγματα είναι απλά”, αναφέρει στο fyi.news ο Κωστής Benning, αρχιτέκτονας και στέλεχος του Die Linke, που ζει στο Βερολίνο.

“Καθώς κανένα κόμμα δεν προτίθεται να συγκυβερνήσει με το AfD, παρά το υψηλό του ποσοστό, η πιθανότερη κυβέρνηση είναι μια κεντροαριστερή: είτε SPD–Linke και Πράσινοι, είτε SPD–Linke. Δεν μπορεί να αποκλειστεί και η συνεργασία SPD–CDU, η οποία όμως είναι λιγότερο πιθανή”.

Για το Βερολίνο όμως, τα πράγματα είναι λίγο πιο περίπλοκα.

“Το πιθανότερο σενάριο είναι ο σχηματισμός μιας κεντροαριστερής κυβέρνησης, υπό την ηγεσία του Linke. Αυτό αξίζει να σημειωθεί, γιατί στο παρελθόν έχει κυβερνήσει ξανά το σχήμα SPD–Πράσινοι–Linke, τότε όμως με το SPD ‘στο τιμόνι’. Το λέω αυτό, διότι αυτές οι κυβερνήσεις εφάρμοσαν πολιτικές λιτότητας και ιδιωτικοποιήσεων και έχουν δημιουργήσει, δικαίως, κλίμα έλλειψης εμπιστοσύνης απέναντι σε αυτόν τον σχηματισμό, κυρίως στη βάση του Linke”, εξηγεί ο Κωστής.

“Πολύ πιθανή είναι και μια κυβέρνηση όπου το SPD και οι Πράσινοι θα συνεργαστούν με τη Δεξιά του CDU. Το SPD άλλωστε κυβερνά ήδη με τη Δεξιά στο Βερολίνο, ενώ οι Πράσινοι, προετοιμαζόμενοι για κάθε σενάριο, κάνουν μια καμπάνια η οποία ξεκάθαρα δηλώνει ‘καμία υπόσχεση’”, συνεχίζει.

“Το μόνο σίγουρο είναι πως σε κανένα από τα δύο κρατίδια δεν υπάρχει πιθανότητα το AfD να σχηματίσει αυτόνομη κυβέρνηση, ούτε να βρεθεί σε κάποιον κυβερνητικό συνασπισμό, όπως είναι πιθανό να συμβεί στην περίπτωση της Σαξονίας-Άνχαλτ”, ξεκαθαρίζει.

Την Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου το AfD πέτυχε ένα ιστορικό αποτέλεσμα στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ, κερδίζοντας τις εκλογές με ποσοστό σχεδόν 44%.

Αν και δεν κατάφερε να εξασφαλίσει την πλειοψηφία στο κοινοβούλιο του κρατιδίου, το AfD μπορεί να αναλάβει την εξουσία εάν κερδίσει την υποστήριξη ενός μικρού λαϊκιστικού κόμματος, με αριστερές καταβολές, αλλά αντιμεταναστευτικές θέσεις, του BSW της Sahra Wagenknecht, η οποία προέρχεται από το Linke.

Εάν το πετύχει, θα είναι η πρώτη φορά στη μεταπολεμική Γερμανία που ένα ακροδεξιό κόμμα θα ανέλθει στην εξουσία σε επίπεδο κρατιδίου.

“Η νίκη του AfD δεν είναι κάτι το οποίο πρέπει να μας εκπλήσσει, καθώς ήταν κάτι που το βλέπαμε όλοι να έρχεται εδώ και αρκετό καιρό”, εξηγεί η Lena Neumann, πολιτική επιστήμονας που μένει στο Βερολίνο.

“Καταρχάς, ας ξεκινήσουμε με το γιατί ανεβαίνει συνολικά το AfD, πριν εστιάσουμε στο συγκεκριμένο κρατίδιο. Εδώ και κάποια χρόνια, και ιδιαίτερα μετά την εκλογή του Merz ως καγκελάριου της Γερμανίας, το ‘πολιτικό κέντρο’ έχει αποτύχει σε ορισμένα κομβικά ζητήματα”, υποστηρίζει η Lena.

“Οι πολιτικές λιτότητας του Merz θυμίζουν αρκετά την Ελλάδα της εποχής των μνημονίων: μια βίαιη αναδιανομή από τα κάτω προς τα πάνω, όπου οι πολίτες βλέπουν ένα κράτος που αψηφά τις ανάγκες των εργαζομένων, των νέων και κάθε ευάλωτης κοινωνικής ομάδας και στέκεται αποκλειστικά στο πλευρό των ελίτ. Αυτή η βίαιη νεοφιλελευθεροποίηση οδηγεί σε ένα καθεστώς ‘ζούγκλας’, όπου ο καθένας σκέφτεται τον εαυτό του και μόνο”, συμπληρώνει ο Κωστής.

“Παράλληλα, ενώ αυτές οι περικοπές πληθαίνουν μέρα με τη μέρα, για την πολεμική βιομηχανία ‘λεφτά υπάρχουν’. Αυτό έρχεται να προστεθεί στην επιμονή των τελευταίων γερμανικών κυβερνήσεων για εμπλοκή στο μέτωπο της Ουκρανίας και στη γενοκτονία στην Παλαιστίνη. Ας μην ξεχνάμε, επίσης, ότι λόγω του πολέμου στην Ουκρανία η Γερμανία ζημιώθηκε ενεργειακά σε πολύ μεγάλο βαθμό, ιδιαίτερα μετά το κλείσιμο των αγωγών φυσικού αερίου, με την εναλλακτική να είναι το υψηλού κόστους, εισαγόμενο LNG από τις ΗΠΑ”, εξηγεί.

“Η αγανάκτηση οδηγεί τον κόσμο μακριά από το παραδοσιακό κέντρο και τον στρέφει είτε προς τα δεξιά, δηλαδή προς το AfD, είτε προς τα αριστερά, δηλαδή προς το Die Linke. Ο Merz, ήδη από το 2018, πριν εκλεγεί Καγκελάριος, είχε υποσχεθεί πως θα υποδιπλασιάσει τα ποσοστά του AfD. Αντί, όμως, να αντιπαρατεθεί στις θέσεις του, σε μεγάλο βαθμό τις υιοθέτησε, είτε προγραμματικά είτε σε επίπεδο ρητορικής”, τονίζει ο Κωστής.

“Αυτό, όπως δείχνει η ιστορία, είναι μια τακτική που οδηγεί στην ήττα. Πρώτον, γιατί όταν αντιγράφεις ένα άλλο κόμμα, οι ψηφοφόροι είναι πιθανότερο να επιλέξουν το πρωτότυπο. Και δεύτερον, γιατί με αυτή τη στάση νομιμοποιείς τις πολιτικές του AfD και, κατ’ επέκταση, την ψήφο προς αυτό. Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο ρατσισμός απέναντι στη μουσουλμανική κοινότητα, τον οποίο αναπαράγει ανοιχτά και ο καγκελάριος, όπως, για παράδειγμα, στη χαρακτηριστική του δήλωση πως ‘έχουμε πρόβλημα με την εικόνα των πόλεών μας’”, αναφέρει.

“Όπως όλα τα ακροδεξιά κόμματα, έτσι και το AfD, επικοινωνιακά παίζει το χαρτί του αντισυστημικού κόμματος, το οποίο καταγγέλλει, μεταξύ άλλων, τους ‘ψεύτες’ δημοσιογράφους και το ‘παλιό’ κομματικό κατεστημένο”, υποστηρίζει η Lena Neumann.

“Παράλληλα, καταγγέλλει τους πολέμους, και ιδιαίτερα αυτόν στην Ουκρανία, χρησιμοποιώντας ρητορική που θυμίζει την προεκλογική καμπάνια του Trump: λεφτά στη Γερμανία και όχι στους πολέμους των άλλων. Αυτά, προφανώς, ακούγονται δελεαστικά στα αυτιά των αγανακτισμένων πολιτών. Ταυτόχρονα, όμως, αν δει κανείς το πρόγραμμά του, θα καταλάβει πως όλα αυτά είναι κενά λόγια: η οικονομική του πολιτική συνεχίζει να κινείται στο ίδιο πλαίσιο αναδιανομής από τα κάτω προς τα πάνω”, συνεχίζει.

“Πέρα όμως από το επικοινωνιακό του μοντέλο, αξίζει να παρατηρήσει κανείς και το γεγονός ότι δέχεται σημαντικές χρηματοδοτήσεις από τμήματα του γερμανικού κεφαλαίου. Το έχετε δει και στην Ελλάδα, με την περίπτωση της Χρυσής Αυγής και τις συνεχείς παρεμβάσεις της στη Βουλή υπέρ των εφοπλιστών. Ερμηνεύεται όμως και ιστορικά: ο φασισμός αποτέλεσε επανειλημμένα μια εναλλακτική απέναντι στη Δημοκρατία, προκειμένου να συνεχιστεί μια πολιτική που εξυπηρετεί μεγάλα οικονομικά συμφέροντα, όταν η κοινωνική συναίνεση παύει να λειτουργεί”, λέει.

“Σε μια συνθήκη, λοιπόν, οικονομικής κρίσης, η γενικευμένη ανασφάλεια μεταφράζεται σε μια δεξιά αφήγηση περί ασφάλειας, στην οποία για όλα φταίει ο μετανάστης, οι αριστεροί και ούτω καθεξής”, καταλήγει.

Τόσο για τον Κωστή όσο και για τη Lena, ένας πολύ σημαντικός παράγοντας της τρομακτικής ανόδου του AfD στα πρώην ανατολικά κρατίδια, όπως η Σαξονία-Άνχαλτ αλλά και το Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, είναι ένα ζήτημα ιστορικής σημασίας που εξακολουθεί να υφίσταται στη Γερμανία και παραμένει σε μεγάλο βαθμό αόρατο στις πολιτικές που ασκούνται από την επανένωση και μετά: η ανισότητα ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση.

Αν και τα ποσοστά ανεργίας έχουν συγκλίνει σημαντικά: το 2025 ήταν 8,6% στην Ανατολή έναντι 6,4% στη Δύση, το εισοδηματικό χάσμα παραμένει. Το 2008 το διάμεσο διαθέσιμο εισόδημα στην Ανατολή ήταν περίπου το 82% του δυτικού· το 2024 είχε φτάσει στο 92%. Σε απόλυτους αριθμούς: περίπου €25.900 έναντι €28.100 ετησίως. Στους μισθούς πλήρους απασχόλησης η διαφορά είναι μεγαλύτερη: το 2025 το διάμεσο μεικτό ετήσιο εισόδημα ήταν €46.013 στην Ανατολή και €55.435 στη Δύση, δηλαδή περίπου €9.400 λιγότερα.

Η μεγαλύτερη όμως διαφορά εντοπίζεται στον πλούτο και την περιουσία. Το 2023 τα νοικοκυριά της Ανατολής, συμπεριλαμβανομένου του Βερολίνου, είχαν κατά μέσο όρο καθαρή περιουσία €125.500, έναντι €257.100 στη Δύση. Δηλαδή τα νοικοκυριά στην πρώην Ανατολική Γερμανία διαθέτουν μόλις περίπου το 49% του πλούτου των δυτικών.

Από το 1991 έως το 2024 περίπου 1,2 εκατ. άνθρωποι μετακινήθηκαν από την πρώην Ανατολική Γερμανία προς τη Δύση, χωρίς να υπολογίζεται το Βερολίνο. Η φυγή νεότερων ανθρώπων, η αυξημένη -σε σχέση με τη Δύση- υπογεννητικότητα και η γήρανση έχουν συρρικνώσει το εργατικό δυναμικό. Το 2022 οι ηλικίες 18-64 αποτελούσαν το 57,5% του πληθυσμού στην Ανατολή έναντι 61,6% στη Δύση.

Στις ανισότητες προστίθεται και το επενδυτικό χάσμα, καθώς οι επιχειρήσεις της πρώην Ανατολικής Γερμανίας επενδύουν περίπου 25% λιγότερο ανά εργαζόμενο από εκείνες της Δύσης.

Εξάλλου, σε δημοσκόπηση που δημοσιεύθηκε λίγο μετά τη νίκη του AfD το 65% των πολιτών σε Σαξονία-Άνχαλτ που αυτόπροσδιρίζονται ως “φτωχοί” ψήφισαν την ακροδεξιά, ενώ ακολουθεί το Die Linke με 9% και το CDU με 8%.

“Από την πτώση του Τείχους και μετά, η πρώην Ανατολική Γερμανία ουσιαστικά απορρίφθηκε από τη Δυτική, χωρίς επαρκή μέριμνα για τους πολίτες της. Αυτό προκάλεσε μεγάλες οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες, οι οποίες επιβιώνουν μέχρι και σήμερα και οδηγούν πολλούς πολίτες της πρώην Ανατολικής Γερμανίας να αισθάνονται —και όχι αδικαιολόγητα— ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας”, αναφέρει ο Κωστής.

“Θεωρώ πολύ θετικό το γεγονός ότι το Die Linke αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο του πολιτικού του προγράμματος σε αυτήν την ανισότητα. Μένει, όμως, να δούμε αν μπορεί να το επικοινωνήσει στις τοπικές κοινωνίες και να τις κερδίσει προς μια κατεύθυνση αλληλεγγύης και ταξικής πολιτικής, απέναντι στο κύμα της ακροδεξιάς που σαρώνει την Ανατολή”, καταλήγει.