Για μεγάλη μερίδα των Millennials και των Gen Z κάποια μορφή social media ήταν, καλώς ή κακώς, κομμάτι όλης της εφηβείας τους.
Από το ΜySpace και το Hi5 ως το Facebook και το Instagram, οι έφηβοι των ‘00s και των ‘10s αντάλλαξαν μουσική, ξενύχτησαν μιλώντας με φίλους τους και ανέπτυξαν αυτό που λέμε ταυτότητα στον ψηφιακό κόσμο, σχετικά ανεπιτήρητοι, ανάλογα με την τεχνολογική εξοικείωση που είχαν οι γονείς τους (παραδοσιακά μικρότερη από αυτή των παιδιών τους).
Αυτό θα προσπαθήσει να αλλάξει η κυβέρνηση σε λιγότερο από έναν χρόνο, δηλαδή από τον Ιανουάριο του 2027, όταν τα παιδιά κάτω από 15 ετών στην Ελλάδα θα σταματήσουν να έχουν πρόσβαση στα social media (δεν περιλαμβάνει τα messenging apps όπως π.χ. Viber).
“Αντιμετωπίζουμε το θέμα αυτό σαν ζήτημα δημόσιας υγείας”, λέει ο Βασίλης Κουτσούμπας Σύμβουλος Ψηφιακής Πολιτικής και Εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης στο γραφείο του Πρωθυπουργού. “Πέρα δηλαδή από το αδιάψευστα δεδομένα που υπάρχουν από έρευνες ότι η υπερβολική χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης οδηγεί σε μοναξιά, σε ψυχολογικά προβλήματα, σε ανασφάλεια, νομίζω το βλέπουμε και εμπειρικά όλοι μας, ακόμα και στον ίδιο μας τον εαυτό”.
Τα σημερινά social media που στοχοποιούνται από τις κυβερνήσεις παγκοσμίως (με πρώτη την Αυστραλία) δεν έχουν μεγάλη σχέση με τα social media που χρησιμοποιούσαμε εμείς ως έφηβοι. Έκτοτε, οι πλατφόρμες έχουν γίνει πολύ πιο αποτελεσματικές στο να κάνουν τους users να περνάνε όσο περισσότερο χρόνο γίνεται σε αυτές, βάσει των “αλγορίθμων”.
Σε αυτές τις πλατφόρμες (π.χ. ΤikTok, Instagram, Snapchat) θα επιρρίψει η ελληνική κυβέρνηση την ευθύνη της τήρησης της απαγόρευσης, στο πλαίσιο σχετικού ευρωπαϊκού ρυθμιστικού πλαισίου. Οι πλατφόρμες δηλαδή θα κληθούν να εγκαταστήσουν αξιόπιστους μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας και να μπλοκάρουν την πρόσβαση σε ανηλίκους κάτω του ορίου με την κυβέρνηση να τις “επιτηρεί” και να τους επιβάλλει, μέσω ευρωπαϊκού μηχανισμού (υπό σχεδιασμό), αντίστοιχες κυρώσεις.
Τέτοιες εφαρμογές επαλήθευσης μπορεί να είναι οι “εθνικές” εφαρμογές όπως Gov.gr Wallet και KidsWallet (όχι αποκλειστικά) τις οποίες θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν όλοι οι users στην Ελλάδα, στο πλαίσιο “επανεπαλήθευσης” ηλικίας που θα κάνουν οι πλατφόρμες, ώστε αν κάποιο άτομο κάτω των 15 έχει δηλώσει ψεύτικη ηλικία, να αποκλειστεί.
Το μέτρο έχει προκαλέσει διαφορετικά αισθήματα. Οι γονείς έχουν ανακουφιστεί – το 80% της κοινής γνώμης συμφωνεί, σύμφωνα με δημοσκόπηση του Φεβρουαρίου. Οι ειδικοί στην κυβερνασφάλεια ανησυχούν για τα δεδομένα των πολιτών (μια πρώτη έκδοση της εφαρμογής της ΕΕ για την ψηφιακή ταυτοποίηση χακάρετε σε 2′, λέει το Politico).
Σύμφωνα με τον Βασίλη Κουτσούμπα “ίσως να μην είναι το πιο δημοφιλές μέτρο σε ηλικίες κάτω των 15”. “Παράλληλα, όμως, πιστεύουμε ότι τα παιδιά διαθέτουν μία συναισθηματική ωριμότητα και αντιλαμβάνονται και τα ίδια ότι ο υπερβολικός χρόνος πάνω από μία οθόνη τους στερεί άλλες εμπειρίες”, συμπληρώνει. “Ίσως οι αντιδράσεις να είναι μικτές στην αρχή, αλλά πιστεύουμε ότι στη συνέχεια θα καταλάβουν ότι το μέτρο είναι και για τους ίδιους κάτι πολύ επωφελές”.
Τα ίδια τα παιδιά όμως πως νιώθουν; Ρωτήσαμε τέσσερα από αυτά για να μάθουμε.
“Ο βασικός λόγος που τα χρησιμοποιώ είναι για να χαζεύω κάνοντας scrolling ή για να μιλάω με τους φίλους μου”, λέει η Μαργαρίτα, 13 ετών, η οποία σύμφωνα με τη νομοθεσία, θα χάσει την πρόσβαση στο Instagram της το 2027.
Για τους ίδιους λόγους λέει ότι το χρησιμοποιεί και ο 15χρονος Σταύρος, προσθέτωντας ότι τα social media του προσφέρουν “άμεση ενημέρωση”.
Όσον αφορά το πόσο τα χρησιμοποιούν, και τα τέσσερα παιδιά απάντησαν ότι ο χρόνος που περνάνε δεν ξεπερνάει τα 60′-90′ καθημερινά. Αλλά αυτό δεν ισχύει για όλους.
“Όταν πηγαίνω διακοπές με τους φίλους μου, για παράδειγμα σε ένα σπίτι κοντά στη θάλασσα, θα μπορούσαμε να περνάμε πολύ χρόνο έξω”, λέει η Ιόλη, 15 ετών. “Παρ’ όλα αυτά, πολλές φορές μένουμε μέσα, γιατί αρκετά παιδιά προτιμούν απλώς να είναι στο κινητό τους”.
Oι ειδικοί λένε ότι για αυτό ευθύνεται ο ίδιος ο σχεδιασμός των εφαρμογών ο οποίος είναι εθιστικός. “Έχω πιάσει αρκετές φορές τον εαυτό μου να λέει ότι σε 5 λεπτά θα το αφήσω και να περνάνε 10′-15′”, λέει η Μαρία, που είναι 14 ετών.
Και αυτό πολύ συχνά επηρεάζει τον ύπνο τους. “Η κολλητή μου μπορεί να κάτσει το βράδυ στο TikTok και στο Ιnstagram για ώρες”, λέει η Μαρία. “Αλλά εγώ όταν κοιμάμαι αφήνω το κινητό έξω από το δωμάτιο γιατί την επόμενη μέρα ξέρω ότι δεν θα μπορέσω να λειτουργήσω αν δεν κοιμηθώ νωρίς”.
Ο λόγος που τα τέσσερα αυτά παιδιά περνάνε συγκεκριμένο χρόνο στα social media σχετίζεται άμεσα με τα όρια που έχουν συμφωνήσει με τους γονείς τους, τα οποία φαίνεται συνειδητά να θεωρούν τον βασικό παράγοντα για τη σωστή και ασφαλή χρήση των social media.
“Έχω εγκατεστημένο τον γονικό έλεγχο οπότε δεν μπορώ να ξεπεράσω τη μία ώρα στο κινητό τη μέρα”, λέει η Μαργαρίτα. Ο γονικός έλεγχος, όπως περιγράφει η ίδια, είναι “μια εφαρμογή που εγκαθιστούν στο δικό τους κινητό και στου παιδιού με το οποίο ελέγχουν πόσες ώρες έχουν τα παιδιά τους στο κινητό”, αλλά ελέγχουν και άλλα πράγματα όπως: τη δραστηριότητα τους, σε ποιες εφαρμογές/ιστοσελίδες μπορούν να έχουν πρόσβαση, την τοποθεσία κ.α.
Τη σημασία της συνεργασίας με τους γονείς του, για να μείνει ασφαλής τόνισε και ο Σταύρος. “Όταν είχα φτιάξει με τον μπαμπά το Instagram, το είχαμε ρυθμίσει έτσι ώστε να φαίνεται ότι είμαι ανήλικος και να έχω κάποιες ρυθμίσεις στις οποίες να κρατάει το προφίλ μου ασφαλές και να μπορώ να δεχτώ εγώ μόνο όσα άτομα θέλω”.
Μιλώντας για ζητήματα online bullying και φαινόμενα που χρησιμοποιούνται που ως λόγοι απαγόρευσης, τρία στα τέσσερα παιδιά λένε ότι δεν έχουν βιώσει τα ίδια ή δεν ξέρουν κάποιο σχετικό περιστατικό από γνωστό/ή τους.
Η Ιόλη αναφέρει ότι το bullying είναι κάτι που γίνεται, σύμφωνα με τη δική της εμπειρία, πολύ περισσότερο στην πραγματική ζωή παρά στην ψηφιακή, ενώ όσον αφορά περιστατικά προσέγγισης από αγνώστους λέει ότι “η μόνη περίπτωση που το έχω ακούσει να συμβαίνει είναι στα βίντεο που μας βάζουν στο σχολείο”. “Δεν λέω ότι δεν συμβαίνει”, επισημαίνει. “Απλώς νιώθω ότι συμβαίνει πολύ λιγότερο από ό,τι το παρουσιάζουν”.
H Μαρία λέει ότι το θέμα δεν έχει πολυσυζητηθεί ακόμη στο σχολείο αλλά όταν έχει συζητηθεί “οι περισσότεροι ήταν κάπως απογοητευμένοι”.
Παρόλα αυτά η ίδια, αξιολογεί το μέτρο ως θετικό. “Ίσως ένα αρνητικό θα είναι να απαγορευθούν και εφαρμογές για chat [σ.σ. αποκλειστικά messenging apps όπως το Viber], γιατί θα δυσκολέψει την επικοινωνία με τους φίλους μου”.
Θετικό θεωρεί τον νόμο και η Μαργαρίτα, η οποία πιστεύει ότι αν και “κάποια παιδιά μπορεί να θυμώσουν πολύ”, παιδιά σαν την ίδια, που ήδη χρησιμοποιεί πολύ λίγο τα social λόγω γονικού ελέγχου “ήδη το αντιμετωπίζουν κάπως”.
Ο Σταύρος επίσης επισημαίνει ότι τα παιδιά στα 13, μπαίνοντας δηλαδή στο γυμνάσιο, είναι πολύ διαφορετικά από ότι στα 15, όταν βγαίνουν. “Έχεις ωριμάσει λίγο παραπάνω σαν χαρακτήρας, μπορείς να κάνεις πιο σοφές επιλογές. Οπότε ναι, πιστεύω ότι έχει νόημα το μέτρο”.
Στην ερώτηση αν όμως πρόκειται να σταματήσει πρακτικά τα παιδιά από το να αποκτήσουν πρόσβαση στα social media, απαντά αρνητικά. “Αργά ή γρήγορα όλα τα παιδιά, που είναι πολύ εξοικειωμένα, θα βρουν κάποια άλλη δίοδο για να έρχονται σε επαφή με τα social media”, αναφέρει. “Μια ομαδική στο Instagram γίνεται πολύ εύκολα μια ομαδική στο Viber ή κάπου αλλού”.
Η Ιόλη είναι η μόνη η οποία θεωρεί το μέτρο αρνητικό. Αν και αποδέχεται τα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσουν, τα συνδέει με την κακή διαχείρισή τους όχι με το γεγονός ότι είναι κακά αυτά καθαυτά.
“Για παράδειγμα αν κάποια κοπέλα συγκρίνει τον εαυτό της με άλλες στα social δεν φταίνε τα ίδια τα social”, εξηγεί. “Για κάθε τέτοιο λογαριασμό υπάρχουν άλλοι 20 που αναδεικνύουν το body positivity και το να αγαπάς τον εαυτό σου”.
Ακόμα ως παράδειγμα βοηθητικής δράσης των social media έναν gay φίλο της που ζει σε μια επαρχιακή πόλη. “Εκεί πέρα είναι πολύ διαφορετικά τα πράγματα και τα social media είναι το μόνο μέρος που μπορεί να εκφραστεί όπως θέλει”.
Αυτό που την ενοχλεί είναι η επιβολή του. “Πολλά άτομα δεν είναι εθισμένα στα social media, αλλά θα απαγορευτεί και για αυτούς. Δεν το βρίσκω πολύ λογικό αυτό”.
